Jan Švankmajer verbaast en verrukt in Eye

Vrijdagavond is in Eye de expositie rond de Tsjechische animator en beeldend kunstenaar Jan Švankmajer, The Alchemical Wedding, feestelijk geopend. Het filminstituut stelt objecten, tekeningen en beeldende kunst van Švankmajer tentoon en vertoont vanzelfsprekend zijn vele korte en lange animatiefilms.

Met de tentoonstelling over Jan Švankmajer (1934) eert Eye een van de meest invloedrijke, maar tegelijk minst bekende nog levende animatiepioniers. De surrealistische films van Švankmajer waren van grote invloed op regisseurs als Terry Gilliam, David Lynch en Tim Burton. Sprookjes, mythologie maar ook duistere schrijvers als Poe en De Sade zijn z’n inspiratiebronnen, net als het leven onder een dictatuur. In het door de Sovjet-Unie bezette Tsjechoslowakije mocht Švankmajer lang zijn films niet vertonen.

Ondanks zijn hoge leeftijd is Jan Švankmajer nog steeds actief, en hij was ook aanwezig bij de opening van zijn tentoonstelling. Directeur Sandra den Hamer prees diens ongeëvenaarde verbeeldingskracht, waarna de kunstenaar zelf aan het woord kwam. Švankmajer hield het kort: hij bedankte de aanwezigen voor hun komst, Eye voor het eerbetoon en zei dat alles wat hij te zeggen had stond in de Tien Geboden van Jan Švankmajer. Die liggen in een gratis brochure bij de ingang van de expositie.

De expositieruimte van Eye lijkt wel tijdelijk veranderd in een dependance van het Teylers Museum. Overal staan vitrines met opgezette dieren en skeletten die bij nadere bestudering niets met de echte natuur te maken hebben. Aan de muren hangen negentiende eeuwse gravures van biologische onderwerpen die door Švankmajer met inventief knipwerk ingrijpend zijn veranderd.

Jan Švankmajer signeert tijdens de opening van zijn eigen tentoonstelling / HFN 

Opvallend is de reikwijdte van zijn oeuvre. Beeldende kunst, animatie, grafisch werk, modellen: Jan Švankmajer is altijd aan het knutselen, tekenen en filmen geweest. Ook zijn films tonen een meervoud aan technieken: stop motion, cut outs, claymation, pixilation en live action. De tentoonstelling zou leuk zijn voor jonge kinderen ware het niet dat ook Svankmajers fascinatie voor erotiek uitgebreid aan bod komt. 

Het oeuvre van Jan Švankmajer is surrealistisch en duister, maar kent ook veel humor en toont de mens in al diens kwetsbaarheid. Terugkerend element is het gebruik van alledaagse voorwerpen in een ongewone context. Zoals in de short van twee losse hoofden die (mis-)communiceren door zaken als tandenborstels en puntenslijpers uit te wisselen. Voetbalgeweld wordt hilarisch verbeeld in Virile Games. Alleen al de korte stopmotion-trilogie Food, waarin drie ongebruikelijke maaltijden centraal staan, is een tocht naar Eye waard.

De lange films van Švankmajer, waaronder Alice (1988), Conspirators of Pleasure (1996) en de meest recente Insect (2018) worden in aparte voorstellingen in Eye vertoond. Jan Švankmajer, The Alchemical Wedding loopt tot en met 3 maart. Voor meer info, zie hier.

Rariteitenkabinet: de wondere wereld van Jan Švankmajer / HFN