Historie bioscoopbedrijf in 327 pagina's

Op 17 februari 2018 is het precies honderd jaar geleden dat een aantal bioscooppioniers de koppen bij elkaar stak en besloot een branchevereniging voor bioscoopondernemers op te richten uit ergernis over de vermakelijkheidsbelasting. Ter gelegenheid hiervan heeft een groot aantal mensen het afgelopen jaar hard gewerkt om een passend jubileumboek samen te stellen, dat op het eeuwfeest aan alle leden zal worden aangeboden. Een gesprek met hoofdredacteur Frans Westra.

Louis Lumière tussen de bioscoopexploitanten in de hal van het Tuschinski Theater in 1935. Bron EYE.

Op 17 februari 2018 is het precies honderd jaar geleden dat een aantal bioscooppioniers de koppen bij elkaar stak en besloot een branchevereniging voor bioscoopondernemers op te richten uit ergernis over de vermakelijkheidsbelasting. Ter gelegenheid hiervan heeft een groot aantal mensen het afgelopen jaar hard gewerkt om een passend jubileumboek samen te stellen, dat op het eeuwfeest aan alle leden zal worden aangeboden. Een gesprek met hoofdredacteur Frans Westra.

Dit artikel verscheen eerder in Holland Film Nieuws #140

Historicus Frans Westra is sinds jaar en dag filmtheaterprogrammeur in Groningen. Naast een aantal historische publicaties heeft hij in de bioscoopbranche vooral naam gemaakt met het boek Passie voor Cinema, meer dan 40 jaar pionieren in de voetsporen van de Filmliga. Hierin schetste hij samen met Gerlinda Heywegen aan de hand van interviews met filmhuisdirecteuren een overzicht van de geschiedenis van de filmtheaters in Nederland. 

Geschiedschrijving

Aanvankelijk was Westra gepolst om een hoofdstuk te schrijven voor dit jubileumboek, maar van het een kwam het ander. Al snel werd hij – ook op basis van zijn eerdere ervaringen - tot hoofdredacteur gebombardeerd. Zijn streven daarbij was op een moderne wijze geschiedschrijving te bedrijven. Westra: ‘Het moest dus niet één sfeer zijn, niet een klassiek, rechttoe-rechtaanboek met lange teksten. Ik wilde vanuit verschillende blikvelden laten zien wat er in die honderd jaar is gebeurd. Uit mijn netwerk als historicus heb ik mensen benaderd die vanuit een bepaald gezichtspunt een helder, puntig tijdsbeeld konden schetsen. Een jonge, universitair docent uit Amsterdam, Jouke Turpijn, die colleges geeft over de vooroorlogse periode, heb ik gevraagd een artikel te schrijven over de Bioscoopwet van 1926, die verstrekkende gevolgen had vanwege de invoer van een centrale filmkeuring. De Duitse historicus Ingo Schiweck leverde een boeiende bijdrage over de periode rond de Tweede Wereldoorlog en de UFA in Nederland. Hij weet daar meer van dan menig Nederlander.

Hoofdredacteur Frans Westra

Daarnaast heb ik ook veel relaties uit de filmwereld benaderd voor een bijdrage; zo heb ik Philipp en Martin Wolff bereid gevonden over hun vader Joachim Wolff te schrijven en Krijn Meerburg over zijn vader Piet. Over elke voorzitter van de Bioscoopbond staat trouwens een biografietje in het boek, waarbij Piet Dirckx en Rommy Albers van EYE de pioneers voor hun rekening namen en ikzelf een aantal van de vooroorlogse voorzitters zoals Hamburger en Künzig, en naoorlogse als Van Praag en Van Taalingen. Verder schrijft producent Frans Rasker over het Productiefonds, Bert Hogenkamp over Polygoon en Fred de Haas over Bio Vakantieoord en de NBB op het filmfestival in Cannes. Abel Abeln vertelt over de geschiedenis van de servicebioscoop, Frank de Neeve maakt een mooi in memoriam over het beroep van operateur en Marco Boer van de NVBF neemt ons mee van afrekenstaat en borderel naar Maccsbox.

En verder vind je echt alles in dit boek, van seksbioscopen tot witte bioscopen en van bioscoopreclame tot Cinemanifestatie. Alle onderwerpen die maar enigszins met de bioscoopbranche te maken hebben komen aan bod. Zo ook recente ontwikkelingen als Cinema Digitaal. Heel breed dus, er hebben in totaal 36 auteurs meegewerkt aan het jubileumboek!’

Tweede Wereldoorlog

Westra vervolgt: ‘Het was overigens nog een hele klus om alle verhalen te achterhalen. Er was welgeteld een boekje, gemaakt ter gelegenheid van het 60-jarig bestaan van de NBB (Van Taalingen, 1978), waar veel informatie uit geput kon worden. En natuurlijk het archief van de Bioscoopbond, dat bij EYE Filmmuseum ligt en waar in grote dozen ook veel foto’s bewaard zijn gebleven. Daarnaast is er het boekje dat Thomas Leeflang in 2004 schreef over de NBB/NFC en zijn boek over de bioscoop in de oorlog, maar daarin kwam de bioscoopbranche er niet al te best vanaf omdat volgens Leeflang velen hadden gecollaboreerd. Heel opmerkelijk was ook dat de Tweede Wereldoorlog in het jubileumboekje uit 1978 helemaal niet genoemd werd. Daar wilden we nu dus weer een goede draai aan geven. Dat heb ik geprobeerd aan de hand van het verhaal van het Monument voor de Gevallenen, dat in 1949 door beeldhouwer Hildo Krop in de hal van het kantoor aan de Jan Luykenstraat was geplaatst. Het beeld is spoorloos verdwenen. Aan de hand van foto’s heb ik alle 40 namen weten te achterhalen die hierop werden genoemd en heb ik deze voorzien van persoonsgegevens.'

Lijstjes

Westra: ‘Ik ben dol op lijstjes, er staat een groot aantal in dit boek als bijlage. Floor Kulker van de NVBF en Jorien Scholtens van Stichting Filmonderzoek hebben mij daar enorm bij geholpen. Zo is er een lijst van bioscopen en hun architecten, van alle meerzalenbioscopen, alle Zilveren-Rooswinnaars, de top tien aller tijden et cetera. Maar mijn favoriete lijst is het lijstje met primeurs, waarin bijvoorbeeld zijn opgenomen: de eerste geprojecteerde filmvoorstellingen in Nederland (Camille Serf/Gebroeders Lumière in 1896 in de Kalverstraat, Amsterdam), de eerste reizende bioscoopexploitant (1896-1907 Christiaan Slieker), de eerste vrouwelijke filmexploitant (Madame Olinka, 1896), de oudste nog bestaande bioscoop onder eigen naam (Rembrandt Utrecht, 1913), de eerste art-decobioscoop (Luxor Arnhem in 1915) en de eerste bioscoopketenbouwer (Jean Desmet). Ook de eerste pornobioscoop (Plaza Eindhoven), het eerste filmhuis ('t Hoogt in Utrecht in 1973) en de eerste Riksbios (Cineac Amsterdam in 1992) komen aan bod. Tot slot – maar zeker ook heel belangrijk - staat er voor elke tien jaar een fotopagina in het boek met beelden van de theaters die in de betreffende periode werden gebouwd.

De volledige titel van het boek is wel een beetje een compromis geworden. Deze luidt: 100 jaar branchevereniging van bioscopen in Nederland; van de Nederlandse Bioscoopbond naar Nederlandse Vereniging van Bioscopen en Filmtheaters. Volgens de NVBF is zelfs dat compromis niet helemaal correct, want in 1918 werd de Vereniging van Exploitanten opgericht en die naam werd feitelijk pas in 1921 veranderd in De Bioscoopbond.’

Op zaterdag 17 februari wordt het eeuwfeest van de Bioscoopbond in passende jarentwintigstijl gevierd in de Houthavens in Amsterdam en daar zal tevens het eerste exemplaar van het boek worden overhandigd.

Historische beelden

Beeldredacteur Roloff de Jeu heeft veel mooie foto’s opgegraven uit het foto-archief van EYE. Daarnaast was er ook een doos 'ongeïdentificeerd', waar hij met witte handschoentjes in mocht grasduinen. Er zaten veel foto’s in van bioscoopgebouwen en dikke mannen met sigaren. Maar De Jeu vond soms ook schokkende plaatjes, zoals de ansichtkaartfoto van een collaborerende Hoornse bioscoopuitbater, die op Bijltjesdag (1 mei 1945) met de handen omhoog werd afgevoerd naar gevangenis de Krententuin in Hoorn. Wat die cirkel dan weer rond maakt, is dat enkele jaren geleden die gevangenis getransformeerd werd tot het nieuwe Hoornse filmhuis, Cinema Oostereiland.

De Jeu’s favoriet is de groep bioscoopmannen in rokkostuum in de hal van Tuschinski in 1935 met als speciale gast Louis Lumière. 'Eigenlijk is de aparte gesigneerde foto die Lumière aan voorzitter Daniël Hamburger jr. stuurde nog bijzonderder. Dan komt de internationale filmgeschiedenis toch wel heel dichtbij', aldus De Jeu.