Experimenteel pionier Frans Zwartjes overleden

Een groot publiek bereikte hij niet, maar daar streefde hij dan ook niet naar. Frans Zwartjes wilde zijn kijkers ontregelen met experiment en taboedoorbrekende beelden. Afgelopen zaterdag overleed hij, negentig jaar oud.

Voor Frans Zwartjes (Alkmaar, 1927) was film een van de technieken om kunst mee te bedrijven. Hij fotografeerde, maakte muziek, bouwde violen en was beeldend kunstenaar. In die hoedanigheid kreeg hij in 1990 als eerste de Haagse Ouborgprijs. Maar zijn filmcarrière startte al veel eerder. Eind jaren zestig begon Zwartjes met het in eigen beheer opnemen van korte, tegendraadse films.

Vaak was zijn werk zwijgend en in zwart-wit, zonder montage en met amper actie. Wel ging er een dreigende werking van zijn shorts uit, en zaten ze vol voyeurisme, wreedheid en seksuele spanning. Niet vreemd dat Zwartjes snel werd opgepikt door de internationale underground cinema en veel op festivals werd vertoond. Het Londense Institute of Contemporary Art noemde hem ‘The great cinema magician. Once Franz Zwartjes has caressed your eyeballs, you will never be able to see cinema in the same way again.’

Drie keer haalde hij de Nederlandse bioscoop, de eerste keer met de lange speelfilm It’s Me (1976) waarin Willeke van Ammelrooy in real time op een telefoontje wacht. In Pentimento uit 1979 wordt een vrouw afgevoerd naar een kliniek waar ze verschillende mensonterende experimenten moet ondergaan. Zwartjes haalde zich er de woede mee op de hals van feministische organisaties, die onder meer prints van de film wilden vernietigen. Pentimento toonde raakvlakken met het werk van Pasolini en Bunuel. In Extremo (1981) kende aanzienlijk minder rumoer. Daarna ging Zwartjes vooral met videokunst aan de slag, en doceerde hij.

Toen Frans Zwartjes in mei 2017 negentig werd eerde EYE hem met een retrospectief, en noemde hem de nestor van de Nederlandse experimentele film. Dat is de titel waarmee hij herinnerd zal worden. Zelf was hij vooral nuchter. ‘Ik ben gewoon iemand die filmt, daar is niks bijzonders aan', zei hij in een aan hem gewijde documentaire uit 1971. EYE bewaart de meeste van zijn films.

Ontregelende beelden: scène uit Pentimento / EYE