De Oost onderwerp van verhit debat

Terwijl er in de Verenigde Staten voorzichtig eerste afspraken zijn gemaakt tussen bioscoopketens en filmstudio's over de bioscoopwindow, is in Nederland een verhit debat ontstaan over hetzelfde thema. Onderwerp van discussie is de day & date release van de Nederlandse speelfilm De Oost door Amazon. Tel er de rol bij op die het Nederlands Filmfonds in de kwestie speelt én geef ruimte aan het gerucht dat een niet bij naam genoemd bioscoopketen de film exclusief mag vertonen en een explosieve situatie is het gevolg.

Terwijl er in de Verenigde Staten voorzichtig eerste afspraken zijn gemaakt tussen bioscoopketens en filmstudio's over de bioscoopwindow, is in Nederland een verhit debat ontstaan over hetzelfde thema. Onderwerp van discussie is de day & date release van de Nederlandse speelfilm De Oost door Amazon. Tel er de rol bij op die het Nederlands Filmfonds in de kwestie speelt én geef ruimte aan het gerucht dat een niet bij naam genoemd bioscoopketen de film exclusief mag vertonen en een explosieve situatie is het gevolg.

Lange tijd leek het erop dat de hevige storm die de Nederlandse speelfilm De Oost zou omringen vooral zou gaan over de inhoud. De film van regisseur Jim Taihuttu met hoofdrollen van Martijn Lakemeijer en Marwan Kenzari legt namelijk een pijnlijke Nederlandse zenuw bloot: die van de politionele acties in Indonesië direct na afloop van de Tweede Wereldoorlog. Het verzet tegen de film leek vooral te komen uit de hoek van de Nederlandse veteranen die vinden dat hun verhaal geen recht wordt gedaan.

Maar dat was voordat de coronacrisis van zich deed spreken en de productie zelf begin 2020 onder grote druk kwam te staan. De planning kwam door de pandemie volledig op z'n kop te staan. En, nog erger, er ontstond een enorm gat in de begroting omdat meerdere partners zich genoodzaakt zagen af te haken. 'Alles wat we hebben, hebben we in deze film gestopt', vertelt Sander Verdonk van producent New Amsterdam (NewAms) tegen Holland Film Nieuws. 'We hebben deze film voor de bioscoop gemaakt. Iemand moest 'm redden.'

Martijn Lakemeijer in De Oost / Foto Daan van Citters

Het verlossende telefoontje kwam in juni 2020. Amazon belde. Het bedrijf dat momenteel met de streamingdienst Amazon Prime flink aan de weg timmert maar ook al enkele jaren zelf films produceert, gaf aan interesse te hebben in de distributierechten. Waarschijnlijk niet alleen omdat De Oost een film blijkt te zijn met enorme internationaal appeal, maar ook omdat het bedrijf in de gaten wordt gehouden door Brussel én Den Haag. De Europese Commissie vindt het noodzakelijk dat Amerikaanse streamingdiensten niet alleen maar Amerikaanse films aan de man proberen te brengen, maar ook investeren in Europese producties. Den Haag ziet dat niet anders.

De partijen gingen met elkaar om tafel zitten. 'We probeerden een oplossing te bedenken die echt alle partijen zou helpen', aldus Verdonk. Er werd overeenstemming bereikt, maar niet voordat ook het Nederlands Filmfonds zich achter het plan schaarde. Dat had immers al twee miljoen euro aan de film bijgedragen via een ontwikkelings- en realiseringsbijdrage (Telescoop) en de Film Production Incentive. Belangrijke voorwaarde in dat hele pakket was de eis van een brede bioscooprelease.

Amazon stemde vervolgens meerdere malen in met een nieuwe bioscoopdatum omdat heropening van de bioscopen door corona keer op keer werd uitgesteld. Verdonk: 'Ze zijn op ons verzoek steeds akkoord gegaan met het verschuiven van de datum.' Dat gebeurde in totaal drie keer, vertelt Olivier Van den Broeck van The Searchers, het bedrijf dat door distributeur Amazon werd gevraagd de bioscoopcampagne van de film te verzorgen, zowel qua marketing als sales. 'Wij werkten al op vele manieren samen met Amazon', aldus Van den Broeck die met The Searchers ook de bioscoopdistributie verzorgt van films van die andere streaminggigant, Netflix.

De Oost / Foto New Amsterdam

Aan dat schuiven met de releasedatum van De Oost lijkt nu echter een einde te zijn gekomen. De film gaat 13 mei aanstaande uit via Amazon Prime, zo is bekend geworden. Of de bioscopen in Nederland nu open zijn of niet.

De oplossing die is gevonden, is een day & date release. Dat wil zeggen, de film krijgt een vertoning in bioscopen en filmtheaters, maar is vanaf datzelfde moment ook thuis via Amazon Prime te bekijken. 'Wij zijn uiteindelijk akkoord gegaan met een day & date release,' vertelt Filmfonds-directeur Bero Beyer, 'maar voor ons als Filmfonds was een zo breed mogelijke bioscooprelease wel een absolute basisvoorwaarde.'

Daarover blijft op dit moment nog veel onduidelijkheid bestaan. Dinsdag 13 april is er weer een coronapersconferentie van het Nederlandse kabinet. Het lijkt echter niet aannemelijk dat bioscopen en filmtheaters hun deuren op korte termijn weer kunnen openen. New Amsterdam heeft wel te maken met een contract met Amazon. Verdonk: 'We hebben contractueel vastgelegd dat de film vóór 1 juni 2021 wordt uitgebracht. Wie had gedacht dat we nu, bijna een jaar later, nog steeds met gesloten bioscopen te maken zouden hebben?'

Het scenario dat zich dan voltrekt is niet prettig voor het Filmfonds dat nog steeds een bioscooprelease voor ogen heeft. 'Wij geloven enorm in de film', aldus Beyer. 'We hebben allemaal hetzelfde doel: dat zoveel mogelijk mensen de film moeten kunnen zien. We hebben getracht maatwerk te leveren, maar ondertussen ook strikte regels toegepast. We hopen dat partijen begrijpen dat dit geen precedent moet zijn voor alles en iedereen. Terugtrekken zou rampzalig zijn geweest voor de film.'

Martijn Lakemeijer in De Oost / Foto New Amsterdam

Maar wat als de bioscopen 13 mei inderdaad niet open zijn? Beyer: 'Indien de bioscopen en theaters dan alsnog gesloten zijn, beschouwen we dat als overmacht en zal de theatrale release zo spoedig mogelijk moeten volgen op de platformrelease op Amazon Prime.'

Mocht er toch gebeuren waar de hele bioscoopsector reikhalzend naar uitkijkt: een heropening van bioscopen en filmtheaters binnen enkele weken, dan dient zich nog een andere discussie aan. Want wie wil er een film vertonen waarvan je weet dat die op hetzelfde moment ook bij Amazon Prime te zien is? Filmtheaters experimenteren al langer met een windowloze vertoning van films, onder meer via Picl. Maar met name de grote bioscoopketens hebben meerdere malen signalen afgegeven de bioscoopwindow te willen behouden. En juist De Oost lijkt bij uitstek een film te zijn die vertoning in grote zalen verdient.

Vragend naar een reactie zegt Pathé: 'Zolang wij nog niet weten wanneer wij weer open mogen, kunnen wij nog niets zeggen over de nieuwe films die we dan al dan niet vertonen. Wel kunnen we nu al aangeven dat we in de eerste weken na heropening sowieso ruimte geven aan de titels die in december rond de sluiting in release zijn gegaan of zouden gaan, zoals bijvoorbeeld Zwaar verliefd, Slag om de Schelde en Bon Bini: Judeska in da House.'

Kinepolis zegt zich nog op te beraden op de hele programmering omdat de bioscopen volgens de bioscoopgroep naar verwachting 'op z’n vroegst in juni weer opengaan en de film dan al enkele weken te zien is via de streamingdienst'.

Vue wenst geen inhoudelijk commentaar te geven op de kwestie.

Heeft het Filmfonds, dat weet hoe gevoelig de discussie over de bioscoopwindow bij exploitanten ligt eigenlijk wel contact gehad met filmvertoners voordat het instemde met een day & date release? Beyer: 'Wij hebben regelmatig contact met filmtheaters. En er is ook gesproken met de ketens en de NVBF. Er zijn verschuivingen gaande inzake de windows die de ketens ook erkennen. En ja, de ketens zijn op de hoogte. Het is natuurlijk niet aan ons maar aan de producent en de filmdistributeur om goede afspraken te maken en vertoningen in de beste zalen mogelijk te maken.'

Wat de hele kwestie nog eens extra explosief maakt is het gerucht dat De Oost exclusief gedraaid gaat worden door één bioscoopketen en dat andere theaters kunnen fluiten naar vertoning in hun zalen. Volgens Van den Broeck wordt het verhaal van exclusiviteit gecreëerd 'door partijen die tegen elke wijziging van de windows zijn, zichzelf buitenspel zetten en daarmee vanzelf exclusiviteit laten ontstaan.' De directeur van The Searchers voegt er aan toe: 'De bioscoopwindow is ook voor ons echt belangrijk. Er moet niet aan mijn standpunt daarover worden getwijfeld. Wij verdienen er geld aan.' Ook filmproducent Sander Verdonk zegt van het gerucht op de hoogte te zijn. 'Het is echt onzin dat de film niet bij andere theaters te zien zou mogen zijn.'