Compassie en venijn: Billy Wilder in EYE

Nobody’s perfect, maar Billy Wilder (1906-2002) kwam toch aardig in de buurt. Vijftien jaar na het overlijden van de regisseur gelden zijn klassiekers nog steeds als een gouden standaard voor hoogwaardig filmmaken. Filminstituut EYE eert de vakman met een zomers retrospectief.

Nobody’s perfect, maar Billy Wilder (1906-2002) kwam toch aardig in de buurt. Vijftien jaar na het overlijden van de regisseur gelden zijn klassiekers nog steeds als een gouden standaard voor hoogwaardig filmmaken. Filminstituut EYE eert de vakman met een zomers retrospectief.

Niet heel veel filmmakers hebben meerdere Oscars in de kast staan: Billy Wilder had er zes. Tel daarbij op de zeventien vertolkingen in zijn films die een Oscar-nominatie vergaarden en je snapt dat cineasten van het kaliber van Wilder zeldzaam zijn. Als joodse Oostenrijker ontvluchtte Wilder in de jaren dertig Hitler-Duitsland, en begon zijn loopbaan als scenarist in Hollywood. Daar verfijnde hij z’n stijl: komisch wrange observaties van het menselijk tekort. Hij werd daarmee de aartsvader van de moderne filmkomedie.

Wilder werkte echter in vele genres, van thrillers (Double Indemnity) en oorlogsfilms (Stalag 17) tot rechtbankdrama’s (Witness for the Prosecution), satires (Ace in the Hole) en sociaal realisme (The Lost Weekend). Hij werkte met de grootste namen (Bogart, Monroe, Dietrich) en maakte sterren van Jack Lemmon, Audrey Hepburn en Shirley Maclaine. Vaak zocht Wilder de grenzen op van wat mogelijk was, wat hem regelmatig in conflict bracht met de Hollywood-censuur.

Vorige week nog noemde Arnon Grunberg Sunset Boulevard (1950) ‘een heilige film’. En inderdaad: alles wat Wilder zo goed maakte zit in die klassieker: compassie, venijn, vaart en verregaande originaliteit. Zo wordt de film over een vergeten Hollywood-ster verteld vanuit het perspectief van een dode minnaar. Sunset Boulevard is een van de kroonjuwelen van het EYE-programma, dat ook onbekender werk van Wilder bevat. Zijn vroege films als scenarist (onder andere Ninotchka), en latere films die een herwaardering verdienen (Fedora, Private Lives of Sherlock Holmes).

Vanzelfsprekend hebben de tijdloze komedies van Billy Wilder een prominente plek: Some Like It Hot, The Apartment, The Seven Year Itch. De regisseur wist de notoir lastige Marilyn Monroe naar goede acteerprestaties te loodsen, al kostte dat veel inspanning. Zo moest de onzekere ster tijdens de opnamen van Some Like It Hot na elke mislukte take van het zinnetje ‘It’s me, Sugar.’ huilen, waardoor haar make up doorliep. Er waren meer dan tachtig takes nodig.

Het filmprogramma Nobody’s Perfect (5 juli – 5 september) wordt verrijkt met inleidingen, specials (onder andere over censuur) en voorstellingen met livemuziek. Van een aantal films zijn nieuwe, digitale restauraties te zien. Ook zijn er presentaties van unieke 35mm-kopieën uit de collectie van EYE en het Amerikaanse filmarchief UCLA. Na afloop gaan drie films in distributie: film noir-topper Double Indemnity, het alcoholisme-drama The Lost Weekend en Wilders persoonlijke favoriet Ace in the Hole.  

Tachtig takes: Marilyn Monroe zat in meerdere Billy Wilder-klassiekers / EYE