Cinekid-eregast Burny Bos: 'Ik ben altijd een zondagskind geweest'

Nadat producent Burny Bos (78) een jaar terug de diagnose kanker kreeg, ging hij nóg harder werken. Hij wilde er zeker van zijn dat de films die hij nu voorbereidt ook zonder hem gemaakt kunnen worden. Zijn immunotherapie slaat echter aan; opeens lijkt de artistieke duizendpoot weer zeeën van tijd te hebben. Bos is deze week eregast op het Cinekid Festival.

Nadat producent Burny Bos (78) een jaar terug de diagnose kanker kreeg, ging hij nóg harder werken. Hij wilde er zeker van zijn dat de films die hij nu voorbereidt ook zonder hem gemaakt kunnen worden. Zijn immunotherapie slaat echter aan; opeens lijkt de artistieke duizendpoot weer zeeën van tijd te hebben. Bos is deze week eregast op het Cinekid Festival.

We spreken Bos begin oktober, een week voor de aftrap van het Cinekid Festival dat hem in het zonnetje zet. Zes weken geleden lag Bos vrijwel de hele dag op bed, zonder fut, zonder honger. Een naar gevolg van de asbestkanker die een jaar terug bij hem werd geconstateerd. 'Ik heb het vermoedelijk veertig jaar terug opgelopen toen ik met asbest in aanraking kwam', legt hij uit. 'Heeft altijd in mijn lichaam gezeten. Het zijn geen gezwellen, maar celkiemen die vocht produceren in de vliezen om mijn longen heen. Ik kon nauwelijks ademhalen.'

Burny Bos / Foto Bos Bros.

Maar inmiddels slaat de immunotherapie aan, voegt Bos daar meteen aan toe. 'Chemotherapie maakt alles kapot, dus ook de gezonde cellen. Bij immunotherapie wordt je eigen immuunsysteem versterkt. Kankercellen worden dan opeens als kwaadaardig opgemerkt en je lichaam gaat de boel zelf opruimen.' Zelfs de oncoloog was verbaasd hoe snel deze nieuwe methode aansloeg bij de filmproducent. 'Je zíet op de scans dat de cellen aan het krimpen zijn.'

Hij wil niet te vroeg juichen, maar de energie en de levenslust zijn op dit moment terug. Bos durft weer verder te kijken dan het jaar dat hem volgens de statistieken nog restte. 'Ik heb het afgelopen jaar heel praktisch gedacht: wat moet ik doen om ervoor te zorgen dat de projecten die in de steigers staan ook zonder mij door kunnen gaan?'

Bos voltooide in een noodtempo de scenario's van de telefilm Eerlijk gestolen en de animatiefilm Dikke Dik. Ook begon hij met het schrijven van Fred het Hert. Met Phanta, zijn vaste productiepartner, zette hij vaart achter het concretiseren van de langverwachte Gorgels-film, gebaseerd op de succesvolle boekenreeks van cabaretier Jochem Myjer.

Pluk van de Petteflet / Still Bos Bros. - Warner Bros.

De boeken zijn op
Half oktober kan Bos onverdeeld genieten van Cinekid Festival. Hét filmfestival voor kinderen zet de man achter hits als Pluk van de Petteflet en Ja zuster nee zuster in het zonnetje met een retrospectief. De producent is geen man die uit eigen initiatief snel terugblikt. Maar hij kan er wel van genieten dat zijn werk weer even heel actief in de spotlights staat. 'Ik wilde bewijzen dat we in Nederland met eigen familiefilms publiek konden trekken', vertelt hij. 'Net zoals ik eerder bij de VPRO wilde bewijzen dat we ook grensverleggende, eigenzinnige jeugdtelevisie konden maken. Dat is allebei gelukt volgens mij.'

Vooral Abeltje (1998) en Minoes (2001) waren voltreffers en trokken een miljoenenpubliek naar de bioscopen. 'Een van de problemen in Nederland is de marketing waar nooit budget voor is', legt Bos uit. 'Je móet iets maken dat al naamsbekendheid heeft, anders red je het niet in de bioscopen. Kijk naar Kapsalon Romy of Knor. Allebei films met lovende recensies en prijzen, maar niet meer dan 50.000 bezoekers. Zet daar successen als Pietje Bell, De Kameleon, Kruimeltje of Oorlogswinter tegenover. Dat zijn allemaal bekende titels. Dan sta je bij de aankondiging al 10-0 voor.'

Het was een schot in de roos om de filmrechten op de boeken van Annie M.G. Schmidt te verwerven, blikt hij terug. 'Maar die titels zijn nu op. De A van Abeltje was niet goed genoeg om te verfilmen, Floddertje is te dun om een film van te maken en Jip & Janneke is te gedateerd.'

Minoes / Foto Bos Bros. - Warner Bros.

Zorg voor een extra laag
Een andere wijze les die Bos kan trekken uit zijn dertig jaar films maken: zorg dat het verhaal gelaagd is. 'Er moet altijd iets extra's zitten onder alle amusement. Een boodschap die je de kinderen niet door de strot duwt, maar die er wel in zit. Het Paard van Sinterklaas leert je met de ogen van iemand uit een andere cultuur naar Nederland te kijken. Minoes is óók een pleidooi voor vrije media.' Een vreemde eend in de bijt is Abeltje, erkent de maker. 'Maar met die film hebben we heel bewust gekozen voor vaart, avontuur, veel muziek. We wilden een bioscoopproductie maken waarmee we in een keer de Nederlandse familiefilm op de kaart konden zetten en Disney konden verslaan. De kritiek dat er in die film geen extra laag in zat, was geheel terecht.'

Bos heeft zich de afgelopen jaren vooral gericht op animatiefilms, een nog onderontwikkeld segment in de vaderlandse cinema. Hij werkt momenteel aan een speelfilm rond Sesamstraat-poes Dikkie Dik en ook de Gorgels-film zal deels geanimeerd zijn. 'De incentive heeft het gemakkelijker gemaakt om dat soort projecten nu te financieren', legt hij uit. 'In het verleden was dat in Nederland nagenoeg onmogelijk.' Beide titels moeten binnen een á twee jaar in de bioscoop te zien zijn. 'We hebben laatst een testscreening gehouden met de eerste proefbeelden van Dikkie Dik. De kleuters vonden het fantastisch!'

Abeltje / Still Bos Bros. - Warner Bros.

Hapklare brokken
De producent is heel benieuwd of zijn oudere films ook nog steeds werken bij het jonge publiek. 'Ik zag Pluk van de Petteflet al jaren niet meer in een volle zaal', lacht hij. 'We gaan het meemaken tijdens het Cinekid Festival. Anderzijds is het boek nog steeds mateloos populair. Dus het gegeven an sich heeft ook voor de nieuwe generatie nog aantrekkingskracht.'

Over de algehele staat van de Nederlandse familiefilm is Bos minder hoopvol gestemd. 'Tussen pakweg 2000 en 2010 kon alles en werkte alles', herinnert hij zich. 'Er was kwaliteit, inzet en energie. Dat leverde prachtige films op.' Maar de laatste jaren is het vooral 'hapklare brokken' wat de klok slaat. 'Dat is ook een trend die je in de jeugdliteratuur ziet. Ik zie zo snel geen opvolger die doet wat ik heb gedaan. Of misschien dat het Knor-producent Marleen Slot lukt om de draad op te pakken.

Burny Bos bij de première van Brammetje Baas in 2012 / Foto Bos Bros.

Een zondagskind
Het steekt Bos dat Nederland in dat opzicht achterblijft bij de internationale trend. 'Het is geen eerlijke vergelijking, want Disney heeft natuurlijk veel meer geld voor marketing. Maar je ziet wel dat juist die studio de afgelopen jaren steeds meer verhalen durft te vertellen die verder gaan dan de geijkte patronen. Juist Disney durft de laatste jaren met originele verhalen lastige maatschappelijke thema's bij de kraag te vatten.'

Tegelijkertijd erkent Bos ook direct dat het niet eerlijk is om de mogelijkheden van de nieuwe generatie Nederlandse makers te vergelijken met de situatie pakweg dertig jaar geleden, toen hij begon als filmproducent. 'Ik ben in dat opzicht altijd een zondagskind geweest: ik bedacht doorgaans iets nieuws op het moment dat daar vraag naar en budget voor was', legt hij uit. 'Je kunt wel klagen dat de kindertelevisie in Nederland op dit moment niet zoveel voorstelt. Maar wat kan je anders verwachten als er nul budget voor wordt vrijgemaakt? De VPRO gaf ons toentertijd alle ruimte en vrijheid. Zo'n positieve grondhouding bevordert enorm de creativiteit. Mooie dingen kunnen bovenal ontstaan als andere mensen helpen om ruimte voor die kansen te creëren.'

Het paard van Sinterklaas / Still Bos Bros.

Een verhaal apart: Het paard van Sinterklaas niet meer te zien

Het Paard van Sinterklaas uit 2005 is niet meer te zien voor publiek. Burny Bos wil niet dat de film nog wordt vertoond omdat er zwarte pieten in voorkomen. De succesvolle familiefilm gaat over het Chinese meisje Winky Wong, die met haar ouders naar Nederland emigreert. Zij probeert onder meer te begrijpen wie Sinterklaas is, maar dat blijkt niet mee te vallen. 

'Het is heel jammer dat we toentertijd zwarte pieten in de film hebben gestopt', vindt Bos nu. 'Daar hebben we niet goed over nagedacht. Ik snap nu waarom veel Nederlanders bezwaar maken tegen zwarte piet.' De NPO vertoont de film al niet meer sinds 2019, toen het beleid werd om geen programma's meer te maken of uit te zenden met zwart geschminkte pieten. 'Ik vind dat heel verstandig. Deze film moet nu niet meer vertoond worden. Het is een rigoureus besluit, maar het enige juiste besluit.'

De producent heeft nog wel onderzocht of de zwarte pieten in de film digitaal konden worden aangepast in roetveegpieten. Steven Spielberg deed iets soortgelijks met zijn meesterwerk E.T. en verving digitaal de wapens voor walkietalkies. 'Maar dat kost zoveel geld, dat zouden we nooit terugverdienen.'